|
|
|
|
www.georgiantours.ge |
            
ფორუმი
|
“.... da ese qarTlos movida pirvelad adgilsa mas, sada SeerTvs aragv mtkuarsa, da ganvida mTasa mas zeda, romelsa ewodebis armazi. da pirvelad Seqmna simagreni mas zeda, da iSena mun zeda saxli, da uwoda mTasa mas saxeli Tavisisa Tvisia qarTli..... da mis gamo ewoda yovelsa qarTlsa qarTli, xunanidan vidre zRuamde sperisa.” leonti mroveli
qarTlis teritoria Zv. w. IVs. iberiis samefoSi Sedioda. iberiis anu qarTlis samefo Seiqmna Zv. w. IV- ax. w. Vs. aRmosavleT saqarTveloSi. Zv. w. III s. dasawyisSi iberiis samefoSi Zalaufleba xelSi Caigdo adgilobrivi warmoSobis pirma ("mcxeTis mamasaxlisebis" sagvareulos wevrma) farnavazma, romlis drosac iberiam did Zlierebas miaRwia. farnavazma qarTlis dedaqalaqad mcxeTa gamoacxada. qarTlis samefo rogorc ekonomiurad, ise politikurad metad Zlieri, xolo kulturulad dawinaurebuli qveyana iyo. Zv. w. 65 qarTli dalaSqra pompeusma. I-II ss. qarTli kvlav gaZlierda da IIs. 30-50-ian wlebSi, farsman-II-is mefobis dros qarTlis samefom Tavisi Zlierebis mwvervals miaRwia. IV saukuneSi qarTlSi vrceldeba qristianuli religia. V saukunis bolodan iwyeba qarTlis saukunovani brZola iranis agresiis winaaRmdeg. am dros qarTlis mefe iyo vaxtang gorgasali. man dedaqalaqi mcxeTidan TbilisSi gadmoitana. VII_IX ss. qarTlSi arabebi batonobdnen. Xs. qarTli gaerTianebuli qarTuli saxelmwifos centri gaxda, xolo XV-XVIIIss. Camoyalibda qarTlis samefo, romelic 1801 wlamde arsebobda. Sida qarTli istoriulad moicavda teritorias, romelic Semofargluli iyo: aRmosavleTiT - aragviT, CrdiloeTiT – kavkasioniT, dasavleTiT – lixis qediT, samxreTiT TrialeTis qediT.
RirsSesaniSnaobebi: kldeSi nakveTi qalaqi ufliscixe, goris cixe, atenis sionis eklesia (VIIs.), yinwvisis samonastro kompleqsi (XII-XIII ss.), samTavisis taZari (XIs.), wromis taZari, bulbulis cixe, ruisis RvTismSoblis xuroTmoZRvruli kompleqsi, samwevrisis cixe-darbazis kompleqsi, i.gogebaSvilis saxl-muzeumi, orbelianTa sasaxle-muzeumi (lamisyana), stalinis saxl-muzeumi. qvemo qarTli gamorCeulia Tavisi simwvaniT, tyeebiT, ankara mdinareebiTa da tbebiT, uxvi nadiriTa da TevzebiT, mineraluri da Termuli wylebiT. aq gvxvdeba vulkanuri warmoSobis mTebi, vrceli velebi da winaalpuri mTebi, naxevradudabno, mSrali subtropikuli da alpur zonebi. qarTlSi klimati Tbilia, hava - rbili. qvemo qarTls uZvelesi istoria aqvs. misi teritoria uZvelesi droidanve qarTveluri tomebiT iyo dasaxlebuli. aq Seiqmna TrialeTis yorRanebis didi kultura, romelic ufro Zvelia, vidre legendaruli kolxeTi da miTi argonavtebze. mxareSi SexvdebiT V-VI ss. da Semdgomi periodis istoriul Zeglebs, aseve Zv.w. I aTaswleulis naqalaqarsa da sxva RirsSesaniSnaobebs. unikaluri arqeologiuri aRmoCenaa pirvelyofili adamianisa da misi adgilsamyofelis naSTebi dmanisis naqalaqarze, rac imaze mowmobs, rom dmaniseli hominidi am teritoriaze 1,8 mln wlis winaT binadrobda da rom igi uZvelesia evropasa da aziaSi. qarTuli epigrafikis uZvelesi nimuSi Semogvinaxa bolnisis sionma (Vs.).
RirsSesaniSnaobebi: (daaxloebiT 650 istoriuli Zegli)
bolnisis sioni (Vs.-Sua sauk.), wuRruRaSeni (Sua sauk.), vanaTi (V_VIss.), saTxis (X_XIss.), akvanebis (VI-VIIss.), amaRlebis (VI-IIss.) eklesiebi. kazreTis sameba (Sua sauk.), gardabnis RvTismSoblis eklesia (VIs.). akaurTas, nardevanis, sanTis ciklopuri cixeebi (Zv.w.I aTaswl.). karis orbelianis wm. nikolozis eklesia (XVII-XVIIIss.). qolagiris cixegalavani da eklesia (Sua sauk., XVIIIs.), nasoflari qolagiri,saydrisi (Zv.w. 3018-2929), beTaniis (XII-XIII-Sua sauk.), martyofis (1699,XIXs.), vardisubnis (Sua sauk.) monastrebi.anton martyofelis sveti (Sua sauk.), petrianT saydari (1014-22), egrisis kompleqsi (X_XIIIss.), sixuaanT saydari (1034), kviracxoveli (VI-VIIss), didi gomareTis RvTismSoblis (Sua sauk.) da wm.nikolozis (Xs.) eklesiebi, elispiris wm. demetres eklesia (VIII_IX,XIX s.), revazaSeni (VIII_IXss.). dmanisisa (XIIIs.) da samSvildis (VIII-Sua sauk.) naqalaqarebi.sioni (1702), wm.marines (gviani Sua sauk.), wm. basilis (VIII-IXss.), amaRlebis (VIII-IXss.), ukangoris (V-VIss.) eklesiebi, lamazi saydris monastery (Sua sauk.), manglisis (VI-XIss., XIX s.), abelianis (1250-1259), drianeTis (X-XIss.) eklesiebi. gudarexis (Sua sauk.), samRereTis (XIIIs.) samonastro kompleqsebi, qvajvari (XIIIs.), koSki ,,salxino,, (1811), nadarbazevi (sasaxle da galavani (X_XIss.), pirRebulis (X_XIIIss.), fitareTis (1213-22) monastrebi. birTvisis, xulutis, wofis cixeebi (Sua sauk.). andrias nasaxlari (Sua sauk.-XIIIs.), Roubnis ormocmowamis eklesia (XVIs.), ,,deda RvTisa,, (VIII-IXss.), cxnari (XIII s.), aiazmis RvTismSoblis eklesia (VI-VII s.), arjevan-sarvanis wm. giorgis eklesia (XI s.), ediqilis wm. demetres eklesia (Sua sauk.),ediqilis sasaxle (Sua sauk.), Tejisis wm. konstantines eklesia (Sua sauk.), menhiri (Zv. w. I aTaswl.), kuSCis wm. giorgis eklesia (VI-VIIss.), qiriaqis wm. giorgis eklesia (XII-XIII ss.), qiriaqis ormaliani xidi (Sua sauk.), CaTaxis monasteri (XII-XIIIss.), WoWiani (Suasauk.). muzeumebi: rusTavis, bolnisis, TeTriwyarosa da gardabnis mxareTmcodneobis muzeumebi.tanZiis sulxan-saba orbelianis sax. memorialuri muzeumi, bolnisis Razaros aRaianis saxl-muzeumi,dmanisis istoriul-arqeologiuri nimuSebis saeqspozicio darbazi,weraqvis m. javaxiSvilis sax. memorialuri muzeumi,Saumianis meliq faSaevis sax. memorialuri muzeumi.
“xolo qveyana ese friad nayofieri yovliTa marcvliTa, venaxiTa, xiliTa, pirutyviTa, nadiriTa, frinveliTa da TevziTa... xolo kacni da qalni Svenierni, haerovanni, amayni, mexotbeni, didmTqmelni, meCxubarni, SemmarTebelni....”…… … vaxuSti bagrationi
kaxeTi saqarTvelos erT-erTi umSvenieresi mxarea kavkasionis mTavari
qedis Tovliani mTebiT,
mw
saocari sanaxavia kaxeTis kavkasioni, cicabo ferdobebiT rom eSveba alaznis vakeze. kaxeTi uZvelesi da unikaluri mevenaxeoba-meRvineobis regionia saqarTveloSi. aq mravali jiSis yurZeni xarobs da Sesabamisad, mravalferovani da maRalxarisxiani Rvinoebic mzaddeba.
kaxeTis, rogorc calke teritoriul erTeulad Camoyalibeba ukavSirdeba qarTvelTa eTnarqis, qarTlosis Zis _ kaxosis saxels. im periodSi kaxeTi moicavda teritorias kavkasionsa da kaxeTis mTas Soris, aragvidan tyetbamde. III-IV ss. mijnamde kaxeTis centri JaleTi iyo, xolo IV s.-is damdegidan kaxeTis centrad mefe mirianma ujarmaSi gadmoitana. XI saukunidan dRemde kaxeTis administraciul centrad q. Telavi iTvleba.
VIII s. warmoiqmna kaxeTis adrefeodaluri samTavro. IX saukunidan misi sazRvrebi gafarTovda dasavleTiT qarTlisaken md. qsnamde, aRmosavleTiT hereTisaken; CrdiloeTiT kaxeTis samTavros kavkasionis qedi esazRvreboda, ase rom xevi, TuS-fSav-xevsureTi da qisteTis samxreTi mTianeTi mis farglebSi Sevida, xolo samxreTiT Zveli qarTuli provincial, gardabani X s. Sua wlebamde aseve mis SemadgenlobaSi Sedioda.
IX-X ss. kaxeTi aqtiurad monawileobda saqarTvelos gaerTianebisaTvis brZolaSi. XI-XII ss. mijnaze kaxTa qorepiskoposi kvirike III ganudga saqarTvelos mefes, “daipyra kaxeTi da hereTica da iwoda mefed kaxTa”. XII s. daviT aRmaSenebelma kaxeTis samefo saqarTvelos SemouerTa. XV s. saqarTvelos daSlis Semdeg Camoyalibda kaxeTis samefo (gviandeli). am droisaTvis kaxeTis samefos politikuri da kulturuli centri gremi iyo, mogvianebiT (gremis ganadgurebis Semdeg) ki Telavi. kaxeTis samefo XIX saukunemde arsebobda. RirsSesaniSnaobebi: alaverdi(X-XVII ss.), alvani(VIII-IXss.), baixos sameba(VII s.), kveteras cixe-simagre da jvargumbaTovani eklesia(VIII-XI ss.), matanis cixe(XVIII s.), gurjaanis yvelawminda (VIII s.), vazisubnis ormocni(VI s.), vaCnaZianis yvelawminda(VIII-IXss.), vejinis samonastro kompleqsi(X-XI ss.), zegaanis yvelawminda(Vi-VII ss.) da wm. marines eklesia(V s.), kardenaxis sabawminda(VI-XIV ss.), sanagires sameklesiani bazilika(X-XVI ss.), Weremis cixe-qalaqi(V s.), wermis sameklesiani bazilika(X-XI ss.) da sasaxle(VIII-IX ss.), xoraugis qvabTa sistema, vazianis amaRleba(X s.), xornabujis cixe-qalaqi(V s.), akuras samnaviani bazilika(IX s.), axali SuamTa (XVI s.), vanTa xuroTmoZRvruli kompleqsi(VIII-IX ss.), batonis cixe(XVII s.), iyalTos monasteri da akademia(VI-XIIss.), kirisxevis RvTismSoblis eklesia(VI-VII ss.), kondamianis udabno da samonastro kompleqsi(VI s.), Zveli SuamTa(V_VII ss.), lelianis samonastro kompleqsi(X_XI ss.), berebis seri,gamoqvabulTa kompleqsi(VI-VIII ss.), daviT-gareja(VI-XVIII ss.), kawareTis samnaviani bazilika(V_VI ss.), naomari gora(Zv. w. II-I aTaswl.), sagarejos wm. petres da wm. pavles darbazuli eklesia(XVIII s.), manavis gumbaTiani eklesia(XVIII s.), martyofis samonastro kompleqsi(VI-XIX ss.), ninowmindas samonastro kompleqsi(VI s.), cixe-qalaqi ujarma(IV s.), bodbis samonatro kompleqsi(IV-IX ss.), cixe-qalaqi siRnaRi(XVIII s.), xirsas mamaTa monasteri(VI s.), gremi (XVI s.), nekresis samonastro kompleqsi(IV-IX), nekresis winaqristianuli samlocvelo(Zv.w. II s.), yvarlis cixe(XVI-XVII ss.), yvarlis naTlismcemlis eklesia, aRdgomis taZari(XVI-XVII ss.), Zveli gavazis RvTismSob,is taZari(V_VI ss.), Sildas naxevrad miwaSi Cafluli taZari, telavis Zveli galavani(VIII-IX ss.) da sacxovrebeli saxlebi(XIXs.), xaSmis samnaviani bazilika(V_VI ss) da sasaxle(IX-X ss.), dubis dedaTa monasteri(VI s.), uZvelesi naqalaqari sofel mTisZirSi, jandieraanT cixe, manavis cixe(Sua sauk.), axmetis oTxkuTxa koSki, Cailuiris cixe-galavani(Sua sauk.), ilias qandakeba ilias goraze(yvareli), durujis xeobis lodi, yvarlis Rvinis gvirabi, yvarlis safutkreebi da fiqalebi, udabnos sveti, qilakupri da forfotebi(talaxis vulkanebi) muzeumebi: vaCnaZianis soflis istoriuli muzeumi, Telavis istoriul-eTnografiuli muzeumi, g. leoniZis saxl-muzeumi, v. sarajiSvilis, v. goZiaSvilis, ilo mosaSvilis, i. evdoSvilis, s. mirianaSvilis, s. SanSiaSvilis, niko firosmanis saxl-muzeumebi, nato vaCnaZis saxl-muzeumi, i. WavWavaZis muzeumi, marjaniSvilis muzeumi, axmetis, gurjaanis, dedofliswyaros,sagarejos da gavazis mxareTmcodneobis muzeumebi daculi teritoriebi: vaSlovanis erovnuli parki; TuSeTis erovnuli parki; iltos aRkveTili; yoruRis aRkveTili; lagodexis aRkveTili; ivris aRkveTili; WaWunis aRkveTili
imereTis teritoriaze aRmoCenili arqeologiuri Zeglebi adastureben, rom aq adamians jer kidev qveda paleoliTis xanaSi ucxovria. mxaris xelsayreli geografiuli mdebareobis gamo imereTs didi strategiuli, ekonomiuri da politikuri mniSvneloba hqonda. antikur xanaSi am teritoriaze gadioda ,,abreSumis didi gza“, romliTac aRmosavleTisa da dasavleTis qveynebi erTmaneTs ukavSirdebiodnen. imereTis teritoria Sedioda I qarTuli saxelmwifos, kolxeTis SemadgenlobaSi. kolxeTis dacemis Semdeg warmoiqmna egrisis samefo(I s.), romelic III-VII ss. berZen-sparsTa sadavo obieqti iyo, xolo VIII s. I nax. igi murvan yrus winaaRmdeg ibrZoda. VIII s. II naxevarSi afxazTa erisTavma leon II-m gaaerTiana egrisi da afxazeTi da dedaqalaqad quTaisi gamoacxada. saqarTvelos feodaluri monarqiis daSlis Semdeg warmoqmna imereTis samefo(XIII s.), romelic dasavleT saqarTvelos mTel teritorias moicavda, XVII saukunidan ki-mxolod imereTsa da raWa-leCxums. XVI s. II naxevridan dasavleT saqarTvelos mefeebs gamudmebuli brZola uxdebaT erTis mxriv, osmaleTis agresiis, meoris mxriv ki Sinauri mtrebis winaaRmdeg. XVIII s. II nax. mefe solomonis dros, imereTis saSinao da sageroe mdgomareoba SedarebiT gaumjobesda. 1804 wels solomon II-m ruseTis qveSevrdomoba aRiara. RirssesaniSnaobebi: mowameTa - samonastro kompleqsi (Sua saukuneebi), bagratis taZari, gelaTis monasteri da akademia, ubisis eklesia (X-XI ss.), cxaris wm. giorgis monasteri, geguTis cixe(XII s.), samsafexurovani CanCqeri, 200 m(sofel gordasTan), kacxis sveti (Sua sauk.), vanis naqalaqari, sakaJiisa da WaxaTis gamoqvabulebi, saTafliis karstuli mRvime, Sorapnis cixe
,, mama-RmerTs silamaze pirquSad hyvarebia, lamazi xaro da Raribi, mTis raWav!“
murman lebaniZe
raWa mdebareobs
saqarTvelos Crdilo-aRmosavleT nawilSi, mdinare rionisa da misi
Senakadebis xeobaSi. raWas oTxiv vaxuSti batinoSvilis gadmocemiT, am adgils raWa Semdegi SemTxvevis gamo darqmevia: erT qarTvel monadires, romelic aq pirvelad dasaxlebula, naqeraladan gadmouxedavs, gancvifrebula rionis viwro da Rrma xeobiT, igi WisaTvis miumsgavsebia da wamouZaxavs: ,,es ra Wa yofilao!” amis Semdeg am mxares raWa darqmevia. Tavidan raWa TakverTan erTad qmnida Takveris saerisTavos, romelic egrisis samefoSi Sedioda. Semdeg leCxumTan erTad raWa-leCxumis saerisTavoSi gaerTianda. X s. bolos Seiqmna raWis saerisTavo, romelic XIIIs-dan imereTis samefos SemadgenlobaSi Sedioda. istoriul-geografiulad raWa iyofa mTis raWad, zemo da qvemo raWad.
RirsSesaniSnaobebi: nikorwmindas eklesia (XIs.), mindas cixe, onis cixe (Sua saukuneeni), patara oni – darbazuli eklesia (XIs.), Sqmeris karstuli mRvime (1720 m.), mTiskalTis(mravalZalis) darbazuli eklesia(X_XI ss., XIX s.), uwera - darbazuli eklesia, nangrevebi (X s.), Rebi, gamagrebuli sacxovrebeli (Sua saukuneebi), barakonis eklesia (XVIII s.), xvanWkaris cixe da eklesia (Sua saukuneebi), xotevis cixe (Sua saukuneebi), bugeulis darbazuli eklesia(XIV-XV ss.)
saxelwodeba aWara VII s-dan gvxvdeba da savaraudod ukavSirdeba geografiul saxelebs –aWi, saWano. jer kidev ,,farnavazis cxovrebaSi“ (Zv.w.) aWara moxseniebulia mxared, romelic zRvamde aRwevda da Tavisi ganumeoreblobiT dampyroblebs izidavda. istoriul wyaroebSi moixsenieba ,,aWaris qveynad“. igi iyofoda or ZiriTad nawilad, zemo aWarad da qvemo aWarad. centralur nawils Suaxevi erqva. aWara mesxeTis nawils Seadgenda. leonti mrovelis cnobiT, Zv.w. III s. aWaris teritoria qarTlis samefos oZrxis saerisTavoSi Sedioda, VIII s-Si ki bagrationTa samefos nawili iyo. XI saukunidan aWara erTiani feodaluri saqarTvelos Semadgeneli nawili iyo. XIII s. mas samcxe-saaTabago flobda. XVI s. 70-ian wlebSi aWaraSi osmalebi batonobdnen. XIX s. bolos, ruseT-TurqeTis omis Sedegad aWara osmaleTisagan gaTavisuflda da ruseTis imperiis farglebSi moeqca baTumis olqis saxeliT. 1918-20 wlebSi aWara okupirebuli iyo Turqebis, Semdeg ki ingliselebis mier. 1921 wels daarsda aWaris avtonomiuri respublika saqarTvelos SemadgenlobaSi, romelic gauqmda 2004 wels. RirsSesaniSnaobebi: gonios cixe (II s.), petra qajeTis cixe(VI s.), vernevis darbazuli eklesia(XI s.), Txilvalis darbazuli eklesia(Sua sauk.), sxalTis darbazuli eklesia(XIII s.), xulos cixe(Sua sauk.), Suaxevis cixe(Sua sauk.), Sua saukuneebis TaRovani xidebi (maxunceTi, dandalo, kobalauri, kokoleTi, mesxiqedi, furtio, cxenkani), baTumis botanikuri baRi
samcxe-javaxeTi
mesxeTis teritoriaze adamianebi jer kidev 4-5 aTasi wlis winaT dasaxlebulan – amaze mogviTxroben pirvelyofil adamianTa aqauri namosaxlarebi, gamoqvabulebi, cixe-koSkebi, kldeSi nakveTi qalaqebi da sxva aRmoCenebi. istoriuli mesxeTis ukidures samxreT nawilSi Zv.w. II aTaswl. miwuruls muSqebs, igive mesxebs sakuTari samefo hqoniaT, romelsac Zv. w. VI s. I nax. urartuelebma da kimerielebma mouRes bolo. amis Semdeg mesxTa tomobrivma gaerTianebebma CrdiloeTiT gadainacvles da Zv.w.VIs. ukve istoriuli mesxeTis teritoriaze dasaxldnen. Zv.w.IIIs. farnavazma erTiani saqarTvelo rva saerisTavod da erT saspaspetod, xolo mesxeTi sam saerisTavod dayo: wundis, oZraxesa da klarjeTis. droTa ganmavlobaSi am saerisTavoTa sazRvrebi xSirad icvleboda. arabebis Semosevis Sedegad ganadgurda cixe-qalaqebi artanuji, oZraxe da wunda. maTi gandevnis Semdeg qveyana ganaxlebis gzas daadga. IX s. dasawyisSi tao-klarjeTSi `qarTvelTa samefo,, Camoyalibda. daviT kurapalatis dros (Xs.IInax.) mis sazRvrebSi iyo samcxe, javaxeTi artaani, kola, klarjeTi, SavSeTi, tao, aWara, basiani, speri. IXs. samcxe-javaxeTis administraciuli centri gaxda axalcixe. saqarTvelos Zlierebis xanaSi samcxe-javaxeTi saqarTvelos samxreTi forposti iyo. amis Semdeg samcxe-javaxeTSi monRolebi batonobdnen. samcxe-saaTabago mogvianebiT SemoierTa giorgi brwyinvalem. 1578 wels Turqebma mesxeTi daipyres da aq axalcixis safaSo Seqmnes, 1595 wels dapyrobili mxare aRweres da gurjistanis vilaieTis didi davTari Seadgines. 1625 wels samcxe-saaTabagom, rogorc politikurma erTeulma, arseboba Sewyvita. 1828-1829 ww. ruseT-osmaleTis omis Sedegad saqarTvelos daubrunda Svidi sanjayi mTlianad(axalcixis, qvablianis, abasTumnis, aspinZis, awyuris, xerTvisis, WaWaraqis), xolo sami sanjayi(Crdilis, focxovis da axalqalaqis) – nawilobriv. teritoriis danarCeni nawili TurqeTsa da ruseTs darCa. mesxeTma rogorc winaaziisa da dasavleT evropis damakavSirebelma mxarem, yvelaze meti Wir-varami gamoiara. igi mudam sadarajoze idga mtris dasaxvedrad da uZvelesi droidanve mniSvnelovani adgili ekava Cveni qveynis politikur, ekonomikur da kulturul cxovrebaSi. swored dRevandeli mesxeTis teritoriaze mdebareobda qarTvel tomTa pirveli gaerTianeba ,,diaoxi“, romelmac udidesi roli Seasrula qarTuli saxelmwifos warmoqmnaSi. istoriuli mesxeTis teritoriis didi nawili dRes TurqeTis saxelwifos sazRvrebSia. miuxedavad im politikur Zvrebisa, romlebic samcxe-saaTabagom ganicada gansakuTrebiT osmalTa Semosevis droidan, rasac Semdgom somexTa didi gadmosaxleba mohyva XIX s-is 30-iani wlebidan, aq mainc SenarCunebulia qarTuli TviTmyofadoba.
RirsSesaniSnaobebi: safaris samonastro kompleqsi (X s.), awyuris cixe(IX s.), Tmogvis cixe(X-XI ss.), xerTvisis cixe (X s.), varZia(XII s.), birTvisis cixe, zarzma, vulkanuri mwvervali ,,TavkveTili“ (borjomis raioni), "gaqvavebuli tye“ (goderZis uReltexilze, adigenis raioni), naqalaqarebi (awyuris, oZraxes, wundas, Toris, Tmogvisa da garaleTis), borjom-xaragaulis erovnuli parki
Aam umSvenieres midamoebSi adamians uZvelesi droidan ucxovria, razedac brinjaos xanis aq aRmoCenili nivTebic mowmoben. xevsurebi marTlmadidebeli qristianebi arian, Tumca isini umetesad jer kidev warmarTul kerpebs eTayvanebian, amitomac aq warmarTuli samlocvelo ufro mravladaa, vidre eklesia-monasteri. xevsureTis siamayea miuval kldeze Sefenili sofeli Satili, romelsac garesamyarosTan erTaderTi biliki akavSirebs. aqauri saxlebi koSkebs warmoadgenen, romlebic erTgvar TavdacviT kedels qmnian. RirsSesaniSnaobebi: Satilis cixe-sofeli gudanis jvari anatoris jvari xaxmatis cixe axielis cixe lebaiskaris cixe mucos cixe
TuSeTi
TuSeTs aRmosavleTiT sazRvravs daRestani, dasavleTiT fSavi da xevsureTi, CrdiloeTiT CeCneTi, samxreTiT - kaxeTi. TuSeTis centrad iTvleba sofeli omalo. TuSeTi moTavsebulia gomewris alaznis da piriqiTis alaznis xeobebSi da moicavs oTx xevs (birikvi, darTlo, farsma, giriki), sadac mosaxleoba ramdenime saukunea cxovrobs. zogierTi sofeli aq ukve mitovebulia da mxolod mTamsvlelTaTvis gansazRvruli funqciebi aqvs. zamTarSi TuSebi sacxovreblad barSi – alvanSi Camodian, Tumca TiToorola mobinadre arc zamTaris siciveSi tovebs mTas. TuSeTSi ori mdinarea - gomewris alazani, da piriqiTa alazani. aq uamravi patara tba gvxvdeba. subalpur zonaSi myinvaruli warmoSobis tbebia, xolo kaloanis xevSi mdebare tba mTeli wlis ganmavlobaSi gayinulia. TuSeTSi bevria mineraluri wyali. TuSeTi gamorCeuli ulamazesi alpuri mdeloebiT da tyeebiT. misi tyeebis didi nawili pirvelqmnilia da ZiriTadad warmodgenilia fiWvnariT.tyeebis farTobi 32000 ha-s Seadgens. mravalferovania cxovelTa samyaro. TuSeTSi aRmoCenili arqeologiuri masalis mixedviT, aq adamiani gvian brinjaos xanaSi dasaxlebula. qarTul saistorio wyaroebSi ki sakmaod mwiri cnobebi moipoveba TuSeTis Sesaxeb. saqarTvelos es unikaluri mxare uZvelesi kulturis naSTebs inaxavs. TuSuri koSkebi – qvis es drekadi nagebobebi TuSTa TavSesafars da aseve saTvalTvalos warmoadgenda CeCnebisa da daRestnebis Tavdasxmebisgan Tavis dasaRwevad. Aam koSkebSi aRmoCenili Tujis cxovelebis figurebi IV-V saukuneebiT TariRdeba. TuSeTSi rom kultura da arqiteqtura uZveles droSive iyo ganviTarebuli, amaze metyveleben aseve futkris skis stilis nagebobebi. TuSeTi ganTqmulia Tavisi mecxvareobiT. aqauri cxvris yveli saukeTesoa mTels saqarTveloSi. aq jer kidev SenarCunebulia Zveli tradiciebi. TuSebi RvTismosavi xalxia, Tumca maTi umravlesoba jer kidev kerpTayvanismcemelia. soflebSi - darTlosa da SenaxoSi SemorCenilia uZvelesi drois salocavebi. Senaxos salocavSi Sesvla ekrZalebaT qalebs. Aaqauri xati qvebis patara Sekvraa, romelsac cxovelebis rqebiTa da sanTlebiT amkoben. TuSeTSi wminda giorgis ramdenime salocavia. ,,Savi” giorgis wminda salocavs laSari ewodeba. mis saxelTanaa dakavSirebuli TuSebis dResaswauli laSaroba, romelic aRdgomidan daaxloebiT asi dRis Semdeg imarTeba Senaxosa da CiroSi.Axatobis amgvari dResaswaulebi aqauri religiisa da kulturis ganuyofeli nawilia, romelsac Tan axlavs Sairoba. RirsSesaniSnaobebi: omalosa da darTlos cixe-koSkebi wyaros cixe heRos cixe Senaxos eklesia TuSeTis erovnuli parki
xevis regioni kavkasionis CrdiloeT mxareze mdebareobs mdinare Tergis viwro xeobaSi da uWiravs daaxloebiT 520 kvadaratuli kilometri. aRmosavleTiT misi mosazRvrea xevsureTi, dasavleTiT-oseTi, CrdiloeTiT-Crdilo kavkasia, samxreTiT ki kavkasionis mTavari qedi. am ulamazes mxares gars artyia kavkasionis camdis awvdili mTebi da myinvarebi: yuro, veSanrovani, narovani, xvedisi, Sino, qamarjina, arTxmo, ReWia, baxno, lije, sakeceni, CaTa, qubaswveri, dido, naxereTi, xde, dariala, mvirgvalis wveri, orwveri, abano, devdoraki da sxvebi. Aam mTebis simaRle 2000-dan 5000 metrs aRwevs, vulkanuri warmoSobis myinvarwveris simaRle ki 5043 metria. xevi mdidaria mineraluri da gogordovani cxeli wyaroebiT. igi moqceulia alpebis sartyelSi, Sesabamisad aq uxvadaa alpuri mcenareebi da subalpuri mdeloebi. tyes aq naklebad Tu SexvdebiT. Trusos xevis mosaxleobas kavkasiuri erebis erTgvari narevs Seadgens. saukuneebis ganmavlobaSi aq moxeveebi da osebi cxovroben. moxerxebuli geografiul mdebareobidan gamomdinare, xevs mdidari istoriuli warsuli aqvs. jer kidev uZveles droSi xevis es viwro xeoba damakavSirebeli xidi iyo ara marto amier da imier kavkasias, aramed agreTve aziasa da evropas Soris. arqeologiuri gaTxrebi adastureben, rom aq adamians jer kidev Zv.w. 1000-600 wlebSi ucxovria. aq ZiriTadad mecxvareobas misdeven. moxeveebi stumarTmoyvare da mSromeli xalxia.samxedro gzaze Camwkrivebul soflebSi aqa-iq mosCanan Zveli cixe-koSkebi. RirsSesaniSnaobebi:gergetis sameba XIV s.beTlemis gamoqvabuli myinvarwverzesparsangelozis salocaviarSis, snos da darialas cixeebi
svaneTi ulamazi mxarea aramarto saqarTveloSi, aramed mTels kavkasiaSi.
saocaria aqauri soflebi, mudmivad Tovlian svaneTi mdebareobs engurisa da cxeniswylis xeobebSi. adreul saukuneebSi igi kolxeTis samefos Semadgeneli nawili iyo. svaneTis qedi svaneTs or nawilad - zemo da qvemo svaneTad hyofs. zemo svaneTi mdebareobs enguris xeobaSi. misi soflebi iuneskos kulturuli memkvidreobis mfarvelobaSia. xolo qvemo svaneTi md. cxeniswylis xeobaSia. svaneTis mosaxleoba qarTvelia da Seadgens 2500-s. svaneTSi Tavmoyrilia kavkasionis umTavresi mwvervalebi: Sxara(5068 m), janRa(5060 m), gestola( 4860 m), TeTnuldi (4860 m), wurungala(4220 m), ailama(4550 m), mazeri(4010 m), CaTini(4370 m) da orTava uSbas kldovani masivi(4700 m). metad mravalferovania svaneTis mcenareuli safari. wiwvovani tyeebi 800-900 metridan gvxvdeba, xolo alpuri sartyeli 2450-2500-dan 3100-3200 metramde vrceldeba. aq gvxvdeba farTofoTlovani tyeebi, romelTa SemadgenlobaSia qarTuli muxa, kavkasiuri rcxila, cacxvi, mTis nekerCxali da sxva. svaneTis mkvidri mosaxleoba ZiriTadad svanur enaze saubrobs. isini ganTqmuli arian TavianTi stumarTmoyvareobiTa da SromismoyvareobiT. svanebi Taviseburi da amayi xalxia. svaneTis istoriis erT-erTi Semadgeneli nawilia musikaluri folklori. svanuri simRerebi ZiriTadad omebs, omis gmirebs, saxelovan mefeebs eZRvneba, bevri simRera ki warmarTul elementebsac Seicavs. RirsSesaniSnaobebi: sofeli uSguli svanuri koSki svanuri saxli „maCubi“ warmarTuli xasiaTis niSebi adiSis, ielis svifis, wvirmis, JabeSis, uSgulis eklesiebi (sul 70) margianebis saxl-muzeumi
|
e mxridan maRali mTebi akravs:
CrdioleTiT kavkasionis qedi, aRmosavleTiT - lixis mTa, samxreTiT -
naqeralas mTa da dasavleTiT - svaneTis mTebi. 
